Lê Ngọc Phương Khanh

Nhân ngày Quốc tế Đa dạng địa học (International Geodiversity Day) 6/10/2026, xin giới thiệu đến bạn đọc bài viết của Phương Khanh, nghiên cứu sinh tại University of Canterbury, New Zealand. Hiện đang theo học và nghiên cứu trong lĩnh vực khoa học Trái đất, Khanh sẽ đưa chúng ta đến với một công viên địa chất (CVĐC) đặc biệt tại New Zealand, nơi bạn đang sinh sống và học tập. Thông qua những câu chuyện về địa chất, cảnh quan và giá trị di sản thiên nhiên, bài viết góp phần lan tỏa ý nghĩa của việc bảo tồn và phát huy đa dạng địa học, đúng với tinh thần của Ngày Quốc tế Đa dạng địa học năm nay.

1. GIỚI THIỆU CÔNG VIÊN ĐỊA CHẤT

CVĐC toàn cầu Waitaki Whitestone UNESCO Global Geopark là CVĐC UNESCO đầu tiên và duy nhất của Aotearoa New Zealand. Trải dài từ Thái Bình Dương đến dãy Alps phía Nam của Te Waipounamu (Đảo Nam), Waitaki Whitestone UNESCO Global Geopark kể câu chuyện về Te Riu-a-Māui (Zealandia) – lục địa thứ tám của Trái Đất – một lục địa chìm dưới đại dương, trải dài trên cả mảng kiến ​​tạo Ấn-Úc và mảng Thái Bình Dương. Tại đây, du khách có thể khám phá những đáy biển cổ, những khối đá vôi giàu hóa thạch, các dòng sông phân nhánh, những bức tranh đá của người Māori và các kỳ quan ven biển, qua đó hé lộ lịch sử hàng triệu năm của Trái Đất.

CVĐC toàn cầu Waitaki Whitestone hoạt động dựa trên 4 giá trị cốt lõi, bao gồm: Mauka Ahuru – Những ngọn núi che chở; Tangata – Con người; Wai – Sông và Biển; Whenua – Đá vôi giàu hóa thạch. Bên cạnh đó, việc bảo vệ và gìn giữ vùng đất (hay còn gọi là “kaitiakitanga” – mang ý nghĩa tinh thần giám hộ, bảo vệ thiên nhiên) giữ vai trò chủ đạo trong triết lý của Công viên Địa chất Waitaki Whitestone. Do đó, khi đến tham quan các điểm địa di sản tại đây, du khách cần tôn trọng tự nhiên và không lấy đi bất kỳ vật gì, nhằm góp phần bảo tồn và gìn giữ cho các thế hệ mai sau cùng chiêm ngưỡng.

2. MỘT SỐ GEOSITES TIÊU BIỂU

Tại Công viên Địa chất Toàn cầu Waitaki Whitestone, hơn 40 geosites mang ý nghĩa đặc biệt về địa chất và địa mạo, trong đó có một số geosites nổi bật:

Elephant Rocks

Những khối đá hình “voi” này là tàn tích của một đáy biển cổ cách đây 25 triệu năm. Hoạt động kiến tạo đã nâng địa hình lên; cùng với sự thay đổi mực nước biển và quá trình xói mòn, lớp đá vôi này dần lộ ra. Ban đầu, đá vôi tồn tại dưới dạng những mảng lớn, liền khối. Theo thời gian, tác động phong hóa của mưa, băng tuyết và gió đã bào mòn đá vôi, để lại những khối đá riêng lẻ trông giống như những con voi. Các lớp trầm tích mềm hơn thường bị xói mòn nhanh hơn, đặc biệt là tại các khe nứt.

Kātiki Point

Được hình thành nhờ hoạt động núi lửa tại địa phương và quá trình bồi tụ trầm tích biển trong kỷ Eocene, khu vực này hiện nằm ở vị trí cao nhìn ra Thái Bình Dương, mang đến tầm nhìn tuyệt đẹp về phía nam hướng tới bãi biển Kātiki vào những ngày trời quang đãng.

Bán đảo này là nơi sinh sống của nhiều loài động vật hoang dã – bao gồm chim cánh cụt mắt vàng (takaraka) và hải cẩu lông mao New Zealand (kekeno).

Anatini

Khu vực này từng nằm dưới đáy biển ở độ sâu khoảng 100 mét. Các sinh vật sống ở vùng biển thời tiền sử này đã chết và lắng đọng lại dưới đáy biển. Qua hàng triệu năm, các mảnh vỏ của chúng nén chặt lại tạo thành đá vôi, trong khi xương của các loài động vật có xương sống như cá voi, cá heo và chim cánh cụt được bảo tồn bên trong lớp đá vôi đó.

Lớp đá vôi tại đây được hình thành cách đây khoảng 25 triệu năm. Vào thời điểm đó, Te Riu-a-Māui/Zealandia (lục địa bao gồm cả New Zealand) phần lớn bị chìm dưới đại dương. Kể từ đó, lớp đá vôi này đã được nâng lên và chịu sự bào mòn, qua đó làm lộ ra hóa thạch của loài cá voi tấm sừng cùng nhiều hóa thạch khác.

Moeraki Boulders

Những khối đá hình cầu khổng lồ này được hình thành bên trong lớp đá bùn (mudstone) từ hàng triệu năm trước. Canxit từ dòng nước ngầm luân chuyển đã đóng vai trò như chất kết dính, bồi đắp quanh các mảnh vỏ sò hoặc sỏi đá nằm trong lớp đá bùn. Quá trình này diễn ra liên tục khiến các khối đá dần lớn lên. Về sau, các vết nứt xuất hiện trên bề mặt đá và được lấp đầy bởi các tinh thể canxit; chúng tạo nên những hoa văn nổi bật trên nền bề mặt đá vốn dĩ nhẵn mịn.

Theo thời gian, vùng đất này được nâng lên khỏi mặt biển; lớp đá bùn mềm hơn bị xói mòn và cuốn đi, để lại những khối đá cứng hơn ở lại. Quá trình xói mòn vẫn đang tiếp diễn, làm lộ thêm nhiều khối đá khác từ vách đất.

Hình 7. Những khối đá hình cầu khổng lồ Moeraki

3. Museum of the Vanished World (Bảo tàng về một thế giới đã biến mất)

Bảo tàng là nơi trưng bày các hóa thạch, mẫu đá, địa điểm và dạng địa hình dọc theo tuyến đường tham quan Vanished World Trail. Bảo tàng sở hữu một bộ sưu tập hóa thạch phản ánh chi tiết đặc điểm địa chất của khu vực. Những hóa thạch tại đây bao gồm các loài cá voi, cá heo và động vật không xương sống, từ đó hé lộ bức tranh về hệ sinh thái biển trong kỷ Oligocen và đầu kỷ Miocen, cách đây khoảng 20 đến 30 triệu năm.

Bên cạnh trưng bày và cung cấp thông tin về các mẫu đá và hóa thạch, bảo tàng còn có thêm các không gian dành cho khách tham quan trải nghiệm khai quật và tiếp xúc với các mẫu vật hóa thạch.

Bảo tàng Museum of the Vanished World không chỉ giới thiệu những hóa thạch biển nổi tiếng của Waitaki mà còn giúp du khách hiểu câu chuyện địa chất rộng lớn hơn của Zealandia (Te Riu-a-Māui), một lục địa địa chất phần lớn chìm dưới đại dương và thường được gọi là “lục địa thứ tám” của Trái Đất. Zealandia từng là một phần của siêu lục địa Gondwana và bắt đầu tách khỏi Gondwana vào cuối kỷ Phấn Trắng, khoảng 80–85 triệu năm trước. Quá trình kéo giãn và làm mỏng vỏ lục địa sau đó khiến phần lớn Zealandia dần sụt lún dưới mực nước biển. Ngày nay, khoảng 94% Zealandia nằm dưới biển, trong khi New Zealand là phần nổi quan trọng nhất của lục địa này.

Tại Waitaki, các lớp đá trầm tích và hóa thạch biển lưu giữ bằng chứng đặc biệt rõ nét về thời kỳ khu vực này từng nằm dưới một vùng biển nông, ấm và giàu sinh vật. Nhiều hóa thạch được trưng bày tại Museum of the Vanished World, bao gồm cá voi, cá heo, chim cánh cụt cổ và các sinh vật biển khác, có niên đại chủ yếu khoảng 20–30 triệu năm trước. Chúng không trực tiếp ghi lại thời điểm Zealandia tách khỏi Gondwana, nhưng cung cấp những bằng chứng quan trọng để tái hiện một giai đoạn trong lịch sử của Zealandia khi phần lớn lục địa vẫn nằm dưới biển. Vì thế, mỗi hóa thạch ở Vanished World không chỉ kể câu chuyện về những sinh vật đã biến mất mà còn góp phần tái hiện lịch sử địa chất và môi trường biển cổ của một lục địa ngày nay phần lớn ẩn dưới đại dương.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Waitaki Whitestone UNESCO Global Geopark. https://www.whitestonegeopark.nz/